Sunday, April 23, 2017

mizopui channel


Youtube Download na hmun

Youtube Download na
youtube download software

KAN THALAITE KHAWVEL HI


            Kan thalaite khawvel tawn hi eng zawng pawhin namailo tak mai a ni a. A tha lam a kal turin kawng thui tak a inhawn laiin a chhe lam kawnga kal turin chutiang bawk chuan a inhawng a. Pi-pute'n 'A tha lam kawng a chho, a chhelam kawng a phei' an lo tih angin, hah taka chho kal hrep ai chuan kawng z^l nuam tak lo inpharh duai mai chuan mi a hip duh hle si a. 'Tunlai mi chu in vannei, keini hun lai chuan chuti/khati....' te chu kan han ti bawk thin a. A dik hle laiin, tunhma te chuan sual ber tan pawh zu bak in tur a awm lo a. Chung zute pawh chu tunlaia kan khawilam emaw unaute'n, tenawm leh hriselna atana hlauhawm hiala an bilh ang pawh hi a ni na hek lo. Chu bakah proxivon, No 4, ganza, khuh damdawi leh damdawi dang chi hrang hrangin kan thalaite khawvel hi a rawn chawkbuai ta a, KS leh Aids-te an rawn inlar ta vei nen. A enkawltu ber tur puitlingte lah hian rinawmnate hi kan tlachham laileng ta lutuk a, eng engah emaw phei hi chuan a dawt sawi peih peih, a pamham ham hi emaw ni ta ber zawk tih tur lah ni! Chung zawng zawng tizual tur chuan sawrkar hna a'n vang ta em em mai bawk si. Infiamna lama an han tlan tak tak dawn lahin a hmun a awm der bawk si lo. Stadium puitling neih te pawh a pawimawh zia chu tu'n kan hai lo chu a ni ang - MLA inthlan dawn pawh khan party tinte manifesto luahin, sawi vul chuk a nih kha, eng chen tak hma la tawh i maw? 
            Keini naupan/ tleirawl chhoh ve lai chuan Aizawlah pawh hian in a la tam lova, kan inhre thim them a, khawsak nawmna tur (facilities) tu man kan nei lova; kan rethei thawkhat vek mai. Inchhung enkawl leh lehkha zir chungin 'khutah' tui kan chawi a, 'sawtah' thing kan phur bawk a, kan phe lawp lawp reng mai a ni. Chawhmeh lah a vang, thal lai phei chuan chaw leh chaw hmeh pawh a awm nawk mai; hmawmsawm a vang hle a - ei duh loh a hleih pawh kan nei lo! Chutiang hrim hrim karah chuan dul kiar lan mai te hi chu thil har a ni. Sa hi a pan deuh thlarh vek mai a, thau te hi chu kan chak sakhai a ni thin. Tlangvalte paw'n tunlai angin nula ria thlerhthlawh an melh zui duk duk lem lo, ria chum bat a ni an sep thin ni! 
            Thingremzaithei kha kan thil hmuh changkang pawl a ni awm e. Mission Veng pumah hian a nei pakhat chiah ka hria! Chu chu a li nei, herh tang tang ngai kha a ni a, a pin tat hriam te khan a nia an hmanhlelh thin ni, an lo nei tlem awm vei thin! A lo bil deuh leh a zai chher chhuai a ni leh mai a. A zai ve ret ret chhung chuan nikhat kal ami pawh kan va ngaihthlak peih hmel hle a ni. Zirna lamah lah Mizoramah hian school awm lohna khua a tam em em a, Aizawlah ngat pawh Govt. High School chauh High School kan neih kha rei tak a ni. College kal tur phei chuan phai lam pan kher a ngai a, neih thinglung khawnga chh<ng tan a tul thin. Sualna pawh a tam lo hle a ni ang, Burma lama han sumdawng misualin an lo thah thute chu sawi a awm thin a, kan rap thei khawp mai. Thakthing vengah sawn tlangval intibuai an in chiu a, chu phei chu zan tam kan mut tui loh phah nghe nghe a ni. Tunah te chuan lo inchiu deuh pawp pawp pawh awm sela, barah pawh kan khawn hman vak tawh lo a, ruangte lah chu kan chhar nawlh nawlh fo tawh mai chu a ni si a!
            Keini ang rual hian Mizoram inlumlet hi kan hmu chiang berin ka hre thin. College chawlha kan hawn te hian, a hma a awm pawha kan hriat meuh loh veng lo tlep thut mai te chuan min barakhaih hletthin! Kan in leh lote pawh a changkang ta, Sap in ni awm tak tak pawh hi a tam tawh a nia. A sa hnuhnung hnung hian an chhuah tha mai lehnghal a, tute tu lehchhawngte huna sak atana khek daih tak a nia ka nap ni! Tuichawi/thingphurh a ngai lo a ni ber tawh a, lirthei chitin reng lah a dahna lam chu lungkham lem hlei lovin kawngsirah kan hung ngir khup mai a ni a! Ei leh in lam pawh a tui ta e, vaihlawm/ hmawngsawi vel sep thin khan, cake-ah pawh 'black-forest' ngat te a nia kan 'dream' veng veng tawh ni! Zai thiam leh kawng hrang hranga zei tak tak pawh kan kat sup sup tawh mai a ni. In show vel nan Vanapa Hall pawhin min dawl zo ta meuh lo zawng a ni e. 
            Tunlai kan thalaite khawvel hi chu a ropui ngawt mai; CD, Computer etc. nen an ri rep tawh mai a, hmanlai mite chu an hlep nasa ras! Keini ang tan phei chuan mi hmuhchhuah sa computer etc. hman pawh hi buaithlak a tling ta zawng a nih hi! A mawlmang hmel ber thingremzaithei ringawtte pawh kha Mizo pa hmuhchhuahah lo khek ta selang, engtikah tak nei ang i maw? Mahse incheina copy lamah hi chuan Mizote hi kan tuanfum lem lo a ni ang, London-a an fashion thar ber pawhin kar lovah Aizawl kawtthler a rawn mawi ve tho mai! Incheina copy lama kan tuanthatna hi, ram changkangte hnathawh dan zir lamah hian hman tangkai ni teh se la aw, tih vawng vawng lah awl za te!
            Mi fate thiam zarah, kan tuchhuan engemaw zatna te chuan thlaah ngei mai khian 'honeymoon' te pawh an han hmang lovang tih tunge sawi thei! Khawvel mithiamten nunna hial pawh an la hmuhchhuah beiseiin mi thenkhat chuan an chhungte ruang an kawl tha e an ti alawm! Tar theih lohna te pawh an hmuchhuak viai viai tawh a nia. Upa deuh tan pawh dam hram hram a, nghah fan fan chi a ni! Khawvel hi chu a la thlakhlelhawm tawlh tawlh dawn, tuna mang lamah pawha kan man phak loh hi a nia an la rawn hmuchhuah dawn ni, kalsan mai atan pawh a pamhmai thei dawn dawn e. Dawn lem nei lo hian kumza dang la dam leh ila tih mai te pawh awl zate! A la naupang deuhte phei hi chuan mahni hriselna te uluk taka enkawl awm tak a ni, hmabak a ko em mai! Mahni nunna lo lak maite phei hi chu thinlunga langa mawi lo a ni asin maw le! 
            Kan thalaite khawvel hi a thlakhlelhawmin a changkang zel a, chuti chung chuan engati nge heti taka thalai beidawngkan ngah? Engati nge thalai duhawm tak tak hman tlak loh an tam? Engati nge kan thalaite hun lo taka an thih fo mai le? Heng zawhnate hi mitinin, chhungtinin, Tlawmngai Pawl zawng zawngin, Kohhran tin leh Sorkarin a chhan theih a pawimawh ta a ni. Heng zawhnate hi kan chhan theih a, hnam ang a, tihtakzeta hma kan lak loh chuan hnam boralte kawng kan zawh ve thuai hi thil awm thei lo a ni hauh lo a nia. 
            Hnamah hian thalaite an pawimawh ber a. 'Mi hnam i tih chimit duh chuan an thalaite ah tan rawh' tih a ni a. Kan thalaite hi awm lo vek selang, uaithla lam leh naupang chumchiap mai kan awm anga, eng tihna mah kan ni dawn lo a ni. America ram ropui tak khuan Vietnam indonaah khan, kawng engkima an ne pawh ek lo Vietcong- ho kha an tudawl thei lova, an ralbang ta ringawt mai a nih kha - drugs in an lo bei a ni an ti. Kashmir helho Pakistan lam tante pawh India lama an rawn let leh duh chuan drug ngawlvei, hmantlak lovin an rawn thawn kir leh thin a ni an ti. Ruihhlo hi hmelmate beih nana ralthuam thate chu a ni phawt mai, silaite a lek lan vu vu loh avangin, inrin ve nachang pawh kan hrethiam thei si lo. Tunah hian kan thalaite chawkbuai turin ruihhlo hi khawchhak atangte, Manipur lam atangte leh Silchar lam a tangte in a lo lut nguah nguah reng a. Kan hnam chimit vek hi pawiti miah lo an awm lovang tih tunge sawi thei? Proxivon lo lutte phei chu a quality a chhiatzia, mihring taksa a lut chi a nih lohzia hi hahipin an sawi thin a ni si a. Silchar bula Mizorama thawn tur bik damdawi siamna factory a awm an tih fo te hi dik tak maw? Finfiah ngei chi a ni e. Zu chhia leh damdawi chhia a chawm Mizote hian engchen tak daih ang i maw? 
            YMA pawhin 'Ruihhlo Do Kum' an han puang leh ta nge nge a. Ruihhlo zuartute an man khawm thu leh hnam hmelma an ni tih thute pawh kan han hre thar leh zel a. Ruihhlo vanga thalai rual 1000 chuang lai mai thi tawhte an uihawm ngei mai; chutiang let tam an nih tur ang ban phak lote hi ania uihawm bawk ni. Ruihhlo hian min va han sawp nasa em! Ruihhlo zuartute hian kan thalai duhawm tak tak, kan hnam beiseina innghahnate thisenin ei an zawng a ni a. Thisen man dawngtu Juda Iskariota khan a hlawkpui emaw chu? Kan thalai tam tak an nih tur ang an nih tak lohnaah te, an nun tawi taknaah te, chhungkaw tamtak r<mnaah te, kan ram tlakchhiatnaah te mawh thui tak an phur a ni. He thisena an sumdawnnaah hian an tu leh fate thisen pawh a la tel ve ngei dawn a. Ram pumin kan tuarnaah hian, anmahni ngei pawh an bang bik si lo. Ngun taka an inngaihtuah a hun tawh takzet a. Chuti lova phengphehlepa khua a tlai hnu, kan hnam chhan tlak a awm tawh loh hnua, an rawn harhchhuah chauh mai chuan an inchhir hian ban chang a chen tawh dawn lo a ni si a.
Hman deuh khan chanchinbu-ah 'China-ah chuan drug zuarte hi khaihlum an ni' tihte pawh an rawn chhuah kha. Keini hian an phu angin kan hrem ve em aw, kan hmalak dan hi han sim rawihna tham a ni em tih chu rilruah a lut nghal a. Tlem lai khan Central Jaila hmeichhe tangte ka zuk kan ve a, zu leh ruihhlo vanga tang an lo awm diah nghe nghe a. A thente chuan an fate an hruai a; Jail chu naupang than len nan a itawm loh vei nen! Ka han zawh dilchhut deuh lahin 'Kan pa'n tang zawk turin min ti alawm' ti ten min chhang a. Zu zuarte pawhin mi hran daihte hlawh neiin an tan ai an lo tan tir thei bawk a lo ni a. Mak ka ti kher mai a, hetiang hrim hrim chuan kan va han intisim har dawn em tih chu ka ngaihdan rawn hawn a ni. Inbihchian a va han tul em. 
            'Mizo kan ni kan hmel a tha, Kan tum a sang bawk si,' intite, 'Thian chhan thih ngam hnam' ni bawk site hi engati nge heti taka ruihhlo hian min ngam mai le? tiin kan inngaihtuah a hun tawh tak zet a ni. Chhan tamtak a awm ngei ang a, a chhan pakhat chu kan thalaite khawvel tawn, kan sawi mek hi a ni mawlh mai. 
            Mihringte hmalam min pantirtu chu BEISEINA hi a ni. Keini ang pawh hian kumthar te, naktuk te, thlatharte leh nakin hnute pawh kan nghakhlel ve tho mai a. Upat tawh nak alaia min ti upa belh mai mai tur a nih vei nen! 'Beiseina' nen chuan upat luat pawh a lo awm lo a ni e! Tar pawhin beisei tur a neih ngat chuan a hun hlim takin a hmang liam thei dawn a lo ni. 
            Kan thalai tamtak tan hian beisei tur hi a tam lova, hei hian thlemna do t<ra an chakna a ti duap hle ngei ang. Tunah hian Emploment Exchange-ah Post-Graduate ngat pawh 700 dawn an in register a, BE hna nei lo in register pawh 100 vel an awm bawk a, a dang tam turzia chu sawi tawh lo mai i la! 'Lehkha zir a sawt lo, hna a awm chuang lo' tihte hi kan tawngkam hriat lar tak a ni ta. BE. pass chhuak quarry-a inhlawh ta te, MA pass hlo thlo tate pawh an awm a ni. Tuar dan te hi inang tlang tal selang zawng ngaihthiam dan dan te pawh a awm ang chu! Chutih lai chuan hna awm chhunah pawh a thiam thiam, a tling tling lak an ni leh lova. Office thenkhatah chuan 'Chumi chhungte kan nih loh chuan dil lo law law i la' tihte hi lar tak a ni. Fair ve awm takin hna atan an han in-exam a, a sang sang la lovin a hniam zawkte an han appoint leh daih a. Bei chu a dawng a ni, ak zahnih hnuai lamte tan phei chuan chek tlawk tlawk ringawt mai loh chu tihtheih a awm si lo. Zirtirtute phei hi chu kan fate, Zoram dinchhuahna leh tluknaa mawh la phur turte puahchahtu turte an ni a, lak fimkhur an ngai ngawt mai. An thiamna mai bakah an mizia thleng a pawimawh tak zet a. Chuti chung chuan thiam leh thiam loh pawh a ni lo, hriat neih that leh party awn lam neih fuhte'n kawng ro a su zawk. Khawbung a ti deuh deuh mai zawng a ni e! Rilru na bawk si tihtheih awm der bawk si lo dinhmuna din hi a va han rapthlak em! Thingtlang pa, Mizo pa tak mai, a sur a sa hnuaia, kawla nichhuak chhiara sadai >k hmet pherhte pawh hian an Mizo pa rinawmna kha an hloh mek ang tih a va han hlauhawm em! Kan ramte a buai zo a, hah thikulin hawpkhawp pawh an thlo chhuak hlei thei tawh lo a ni a. Chutih lai chuan a thenawmpa zawmthaw ve tak khabe chauh chhuang khan, tute emaw a'n zui zar zar a, 'pheichham' man ni awm takin an neih phak loh tha zawng a rawn lei par par mai a; pa berh ve tak thin pawh kha Aizawla chhungte a neih that deuh chuan a dawk zawk mai bawk a. Thingtlang pa, rethei bakberh, hah thikula hnathawk rilruah chuan engtak awm ang maw? 
            Mipui vantlang hrim hrim hi kan ngaihtuahna sukthlek dan a dik tawh lo a ang hle; kan ngaihhlut zawng (values) pawh kan sawn ta dawrh a ni ber mai lawm ni? Mi rinawmte, taimate leh tlawmngaite pawh hian ^t te a nia an hlawh lek lek tawh ni. UT khan Mizoramah sum a rawn luhpui a, kan hmang dik tawk lo nge, kan hmang thiam lo - kut tling lova sum siam hi kan intlansiakna nasa ber a ni ta a ni. Thawhloh rah seng pawh kan tam a ni ta ve ang - 'lei thlawk bo',  kawng alkatra ve bawk a 'alkatra awm reng reng si lo' etc. etc. a tam mai! Mi tih thik chi kan ni bawk si, 'Thawhloh rah seng' tuma eu reng kan tam hle a ni. 'Kan thawh ri hla chang se kan ti' tih hlate chu kan la sa tui ve zel bawk a. Chhura 'sekibuhchhuak' angte kha neih ve kan tum a, phungpuinu kan man ve a zeng pawh chu a ni si lo. 
            Sum awlsam taka siam theihna hian kan rilru a hruai kawi a, kan thalaite pawh a nghawng lo thei ta lo a ni. Hman deuh, kan la retheih lai zawka, 'ka tum nge ruh saruh' kan tih thin ang kha chu an pha ta lo deuh a ni lawm ni tih loh rual a ni lo. Kan nulat laia kan tawngkam hriat zauh thin chu, hna hmuh awlsamna ber chu IAS pass hi a ni mai, tih hi a ni. Inchawm zo tak tak leh lehkhathiam kan tam tawlh tawlh a, engati nge IAS te hi vana rah ang dawn dawn a nih tak mai le! 
            Thingtlang khaw kilkhawr, school pawh awm lohna, nu leh pate lah hlo thlo mawl ve ringawt atanga Mizoram Chief Secretary rawn ni thei te kalkawng tur hi kan chhût thin em aw! Chutiang ni kher lo pawh tunhma deuha hriat thama lehkha zirte kawng hi chu bumboh tak vek mai a ni. Hrehawm tam tak tuarna nen lo chuan heng kawng hi a zawh chhuah theih hauh loh a ni. Kan milian kan tihte, hranghlui ho, pension tawhte pension mekte hi zawt teh u, an dinhmun thleng tura an beihna hi awihawm loh hialte an ni asin! Hetiang tak hi chuan tunlai kan thalaite hi chuan han bei ve tak selang aw, hun an nei a, kawng eng kimah tanpuitu an nei tha em em mai bawk si a - Saptawng takin 'The sky is the limit' a ni ringawt dawn asin maw le!
            India a independent hma kha chuan IAS kan tih tak hi ICS tih a ni a. Sap pachal an awm nuk laiin India mi pawh khan an rawn pass chho ve tho a. Chung hun lai chuan Mizote kha exam pha hi kan awm lo hrim hrim a. Mizoten lehkha kan thiam chho ve ta zel a, exam thei kan awm ve hnu 1958 vel bawr atang kha chuan pass an awm chho ve ta zel a, keini ho kan han nulat chhoh phei kha chuan IAS lo chu pasala neih kha kan tum meuh tawh lo a ni! Mizote kha tlangmi dang phei chuan IAS pass ah khan min tluk lo em em mai a, India ramchhunga State-ah chuan, mihring tam lam chhutin IAS ngah ber kan ni chho thuai dawnin a lang a. Lehkha kha, hriat thamin kan thiam thei hrim hrim mai a ni. Chung hun lai chuan, mizo nula/tlangval tam ber hi Shillonga College kal kan ni a, College tin maiah khan Mizo hote kha a thiam ber, a langsar ber pawl kha kan ni chho vek mai a, kan tlangmi puite phei kha chuan tluk loh rim namah hian min dah lo thei lo reng a ni. Khang ang khawvelah kha chuan Mizo nih kha nuam veng veng tak a ni thin. Retheih chu kan rethei khawp mai, kan thiante khan kan in leh lote hmu ta se tih ka ngaihtuah hi chuan ka tim uai uai thin. Ralleng-te kha chuan pawisa an ngah riau mai a, politics lama kan tluk loh vang hi a lo ni ta ber awm e; lehkha thiam lamah thung chuan min zawlpui en thei lo hrim hrim thin. Chutiang bawk chu tlangmi dangte pawh kha an ni a, nuam tak a ni! 
            1965 phei kha chuan Mizo tlangval 4-in IAS an han pass thawt mai a, sipai atanga lut nen phei chuan 5 maw le. Central Service kan tih ah hian engemaw zat an lut bawk a. Khang hun laia lehkha thiam kan tih chin percentage ngaihtuah chuan sang veng veng tak a ni. Chung hun laia BA pass chin khan tuna hna hmu lo chanve chanve leh pawh an hawlh ngut kher lo vang! Hnamdangte hian mak an ti em em mai a; 'Mizote hi an rethei hle mai a, an ramah pawh eng factory mah an nei lova, nimahsela IAS siamna factory hi an lo nei ru khiau a ni awm e,' an ti hial a ni e an ti! Tunah zawng khanglai hunte ngai khan 'hmanlai' kan ti vawng vawng tawh mai a ni si a. 
            Kan thalaite hi in khawvel tawn ngaihtuahin ka dem hauh lo che u a, ka tan t<k zawk che u a ni. Amaherawhchu hnamfing zawkte chuan harsatna an tawhin, a sut kian dan tur ngun takin, keini ang ^k zahnih hnuai lam mai ni lo deuhin, an ngaihtuah a, chulam chu an theihpatawpin hnam pumin, an bawh thin a ni. Indopui pahnihna avanga ram tlachheta te kha engtinnge ram ropui ber ber an lo nih leh theih tak le? Japan-ho hnam induh tak mai, 'Martial Arts' thiam em em leh hmachhuan thin khan, chu mai chu a tawk lo tih an hriat tak khan engtinnge hma an lak chhoh tak kha? Kan thalaite khawvel leh Zoram khawvel siamtha tur hian HNAM ANGIN engtinnge hma kan lak ve ang le?? KAN HNAM DINCHHUAHNA BUL chu, chu ngei chu a ni dawn si a.

CHEMKAWM TECHNOLOGY TO INFORMATION TECHNOLGY

   Lalnunpuia Hrahse
          Kan pi pu te Chemkawm Technolgy hun laia an khawsak dan chu a mawl mang hle. Nitin eizawnnaah tihrawl ngahin kawngro a su thui viau mai. Chemkawm Technology-ah chuan an thluak tha ber leh a awmchhun chu a hmangtupa kha a ni mai a. A hmanrua Chemkawmin thluak dang a neih ve loh avangin a khalhtupa tha chak leh chak loh a zirin hna a thawk hlawkin a thawk hlawk lo thin. Tin, a thlo chhuaktu taimak leh taimak lohah chu Technology hlawhtlinna chu a innghat thei bawk. Amaherawhchu, Mizo History kan chhiar chuan heng hun lai hian buh kham thar lo emaw, chawkhawn emaw pawh sawi tur an awm bar lo nia. Hmeithai, dam lo leh thawkmawh deuh te an awm pawhin an khai chhuak zel a, khaw danga pûr phurh phei chu hreh takah an nei. An Lal hnena chhiah (fathang) sang tak an chhung chung pawhin an intodelh thei.
          An intodelh mai a ni lo a, kum 1880 - 1890 chho vel pawh khan State dangah thil an lo thawnchhuak (export) daih tawh mai a. Hmarcha, hriak, chhawhchhi leh la te pawh an lo tawlh thla ve nual tawh. Chumai a ni lo, thelret lama sum dawnna pawh an lo tui-pui hma viau bawk. Hla hlui tak pakhat kan hmuhah chuan, tlangval pakhat hian a nupui man tur thelret hnaiin a tuak a, thing zarah intizei taka a kal chu a chesual palh ta a ni awm e. Leiah hnang awl awl khawpin a tlak thu ti hian kan hmu -
          " Lengi man tuak vâla,            Thing lenbuang zarah;             Kiria ianga kal zai zai,             A tla zi awt e" tiin.
          Tlangvalte hian an nupui man tur hi an nu leh pa te ipte atanga pek tumna aiin mahni tuak ngeia neih an tum thin ni awm tak a ni.
          An hun lai hian lei tihthatna hmanrua- urea, DAP tih ang vel a la awm hmel loh. Thlai chin dan tha leh a sawngbawlna khawl ala awm ve hek lo. Duhlian thluak, tapchhak zawl titi tih mai loh chu daihriat (experience) an neih atangin buh leh thlai thar tam dan an apply ve mai. An hlawhtlinna ber erawh chu Thawhrimna a ni. Taima takin hunpui inthen ang zelin an hmaa hna ko tla chu an hmachawn thin.
          Kumbul atangin kum tluana an eizawnna tur ruahmanna an nei sa thlap a. Lo vah, sairamchhuah, sangha tlangvuak, khuangchawi, kut, mitthi sun thlengin. Chutiang zelin an hun leh thla bi chhiar dan pawh an eizawnna pui ber Loneih nena inzawmna nei a ni deuh vek. Ramtuk thla (february) ah lo vatin ram hnuai daiah  buk an sa a, zum leh hriam karah nitla van vuaiin hna an thawk thin. Hrui leh hnâng te phihchhuakin, thing leh mau chang tak tak te chu an vât eng duai duai a, chutih hun chuan Mizo-pa tha chu a chau hle thin a ni. Pa-in nupui fanau te kal sanin ramah hun an hmang a, tlangvalten an ngaihzawngte tapchhak zawl an hmu pha lo. Lung len leh hah a inkawp. Thawhrimna nena hun hmang an ni a, an hmabakah hnuh chi hrang hrang kawih tur a inchhawp ut mai bawk. Chutih hun lai tak maia Chapchar Kut an han hmang thin chu an hlim thei em em thin a ni. Thawhrimna kara chawlhna lo awm chu a hlu zual bik em atin ni.
          Chapchar Kut an hman dan te kan hria  a, chhung tin an hlimin an inbuatsaih nasa hle thin a, an inhau phal ngai lo. An hlimna chuan midang te a tibuai lo va, ni sarih lai te an kut thin an tih chu. Kut-ah hian Zu lek lam viau mah se la, rui buai an awm ngai lo va, nula laka mawi lo deuha che an awm ngai lo. Inthununna a tha hle a nih a rinawm.
          Hun a lo kal zel a. Kum 1894-ah Kristianna Zoramah a lo lut tan a, nunphung leh sakhua a sawi danglam. Lal lalna 1954 chhovah a lo tawp ta. Khawvel hmasawnnain min rawn chim ve zelin, sum leh pai hlutna alo lang tial tial a. Tin, Sawrkar inrelbawl dan chenin a danglam. Media hrang hrangin kan beng leh in a thleng a, kan thum-rawn tluk tluk chu a ni ber. Sipai ngaihsan lai hun a awm a, Driver-ho Luck hun a awm. U.T sum thiltihtheihna leh corruption lama harhtharna te. Thlarauthianghlim harhna leh khawihthluk rawngbawlna te. Computer age, Information technology thlengin.
          Chemkawm Technology leh Information Technology inkarah hian hun pui tam tak a inher chhuak, sawi vek sen a ni lo vang.  Chungte chuan kan ni tin eizawnna, sakhua, hnam dan, thu leh hla, khawtlang inrelbawlna leh nitin nunphung chu namen lo in min sawi danglam sak a. Hun thara kan chuankai apiang chuan luang thli chhem nghin ang maiin kan thle dual dual a nih ber kha. Mifing leh taima te chuan heng hun hi an dinchhuahpui. Chutih rual chuan thil tha lo thenkhat - eiruk te, zu leh drug tih chakna te, lirthei lama intlansiakna te, hmeichhiat-mipatna hman khawloh te, kut tling lo va in leh lo din duhna te a hring a, thatchhia kan pung a, mi engemaw zat chuan an chhiatpui hman nghe nghe.
          Tunah hian I.T khawvelah kan cheng mek a ni. Mahni in lumah remote control humin duh duh kan hmet chhuak thei ta. Khawvel leh lama chengte en rualin mit kan lo titlai thei. Internet hmangin duh duh kan kàn kual thei a, lirthei chhuak thar ber ber nen tuallai kan leng. Sumdawng Company hrang rang an lo lut a, cellphone changkang ber ber hmangin kan 'Helo' puam telh telh ta mai. Incheina lamah lah a chhuakthar ber ber kan inbel thei. Nawmsakna chen duh tan chuan he Zoram zimteah pawh hian lungawina tur a tam ve ta e. Thilthar lawm ta reng reng, intihhmuhching, mi neih ang neih ve chak hnam kan ni a, in leh lo-ah leh thilneih(assets) thatah thlengin kan intlansiak mek a, thil thar a lo chhuak zel ang a, kan la um zel bawk ang. Hei hi khawvel kalphung a nimiau a.
           Heng hmasawnna leh changkanna lo lut te hi a tir lamah kan hmang thiam lo deuh zel a. A rei deuh hnuin kan ziaawm thin. Mak deuh mai chu, tun kum hnih/khat lek chhung hian heng hmasawnna thlipui ang maia lo luang lut hi hmachhawn dan thiam Thalaite emaw zat an awm tlat mai hi a ni. Changkanna leh hmasawnna chu intodelhna hmanga lo dawnsawn chi a ni tih hria kan thahnem sawt khawp mai. Hartharna ropui a ni a, thil lawmawm tak a ni. Scientist ropui Charles Darwin-a theory, 'Survival of the Fittest' tih kha Mizo zingah a taka hman duhna lo lian ta hi eng vang tak ni ang maw. Fit lo leh thatchhe deuh chu kan dam khawchhuak zo lo telh telh chu a ni mek hi. Information Technology in a ken changkanna hrang hrang hian Mizote rualawhnaah min siam a, mi neih ang neih ve loh hlauin mahni nitin hna bak thawh belh tur zawngin taimak kawng kan inzawh siak ta anih ber awm hi. Parents paid a cellphone neih ai chuan mahni thawhchhuaha bill pek chu miin an ngaisang zawk tih kan hria, zan rei tak tak thlenga hna thawk te, zingah hma tak taka hna thawk kan pung. Hei hi a hre duh tan chuan Aizawl khawpui-ah a hmuh theih. Thalai te mut hun leh thawh hun hre lo ang maia kan ngai hi a dik na chen awm mah se, mi tam tak chu hna tul vanga meng rei, zinga tho tlai; zana mu hma, zinga hma tak taka chhuak te an ni tih kan hre tel bawk tur a ni ang.
           Sports lamah kan thangharh-a, eizawnna tak tak tling tura mi tum ruh an chhuak tuam tuam a ni ber. Chu mai a ni lo va, game lar leh nuam ringawt khel lovin mahni kalna lam tur thlang thiam hnam kan ni ve tan ta. Nike Company fakna 'Just do it' tih chuan a tha zawngin min fuih a, kan kalna lam tur nia kan ngaih lamah chuan na takin kan pen ngam mek a ni. 'It's my style' tih chu sam tih phing phisiau a, kekawr kap tawi hak nan mai kan lam ri tawh lo, Originality ngaih hlutna lamah kan hmang thiam ve mek. Music channel hmaah kan thu a ni satliah ngawt lo, Music Industry lama kan hmasawn chakzia te hi mita hmutute vek kan ni a, eizawnna tlingah kan chan chho mek.
           Zuk leh hmuam kawngah erawh kan ziaawm sawt hlei thei vak lo. Kan kam hlei luat kan tuar lo fo. Ram hruaitu atan pawh ruihtheihthil timi chu kan hnawl ngam a, kumthar lama Election kan neih hunah pawh Ruihtheih thil laka fihlim leh mi hmingtha duhna a lian zual ngei ang. Mizoram Cancer vei kan tam lutuk hi mithiamte chuan zuk leh hmuam kan uar lutuk vang ni pakhatin an sawi. KTP inchhiarna lamah zuk leh hmuam ti thin rate a tlahniam hret hret niin a lang, a lawmawm. Thalai zingah ha var mawi tak tak, zuk leh hmuama fihlim kan puang zel turah beisei ila. Hei hi hnam changkang zawk te kan entawnna tur atan pawh a tha hle ang.
           Mi in chenna in a mamawh a, ei tur a mamawh. Television a duh a, Computer neih a ngai, cellphone pawh. Lirthei tel lovin khawsak na chi a ni tawh hek lo. Heng zawng zawng hi aman pek ngai vek a ni a, mi pangngai ni ve tur chuan thawh tur hre lova khawsak nilen chi a ni lo tih kan hre ta. Nu leh pa te thawhchhuaha lo in lak raza ching erawh tlemte kan la awm. Hengte avang hian mi dawrte-a nileng lenga thut zahthlakzia te, zu lo ruih nilen ve ngawt atthlakzia te, ennawm chhuahna hmun pianga tel ve theih nih nuihzatthlakzia te kan hre thar. Hman deuh kha chuan cushion dup nuam taka mut paha chhun laia T.V en theih nih kha changkanna emaw kan ti thin. Mahse, filmstar te hlawh zat, zaithiamte leh inkhel thiamte sum lak luh tamzia kan hriatthiampui tak chinah chuan hman taka T.V en atthlakzia kan hmuchhuak. Thalaite zingah hian Moral reconstruction a awm mek a ni.
           Mahni in lumchhuahsanin State pawnah inhlawh tura chhuah kan intihhmuh tan a, vai mistiri te hum haw zat sum la let turin state dang sum hmangin chhungte tihnawmsak ve kan tan. He lamah hian hmeichhia hlei hlei an huaisen emaw tih tur a ni. Eng hna pawh rinawm taka thawha hlû a lo ni tih kan hre chho mek a, a sang leh hniam pawh thliar lovin thawh tur awm apiang kan inchuh tan em ni a tih theih. UPSC in exam a buatsaih chi hrang hrangah pawh huaisen kan chhuah leh tan a, Central Service lama lut thei turin Exam beitu pawh kan tam chho leh ta niin a lang. Govt. Mizo Higher Secondary School chuan 1994 khan Aizawl khawpui chhungah research neiin Lu meh leh Sam siam hi eizawnna tling a nihzia an hmuchhuak. Mizo tlangval 'Lumet'a eizawng pawh kan tam ta, hnam dang kutah kan dah phal tawh lo. Graduate, Police constable-a bul tan hreh lo te, Lehkhabu zuara in ak kual te, company hrang hrang hnuaia rintlak taka thawk te kan pung. Chapo hi mawlna chi khat a ni tih kan pawm ta em mi ni ang? Training tur awm se - lak sen loh. Technical lamah lah lak sen loh bawk. Mutia hna thlengin hna itawmah kan chhuah ta mek. Mizo thlaithar Grape, sawhthing, iskut, sapthei te pawh a hralhna tha awm se zokhuaw lam mi hausakpui tur an va tam em. Zirna lamah lah Quality Education nei turin kan intlansiak nasa na rawh e. Phak lo chung pawhin English Medium-ah kan indah a, hlawhtling turin Zoram mipui hi kan intlansiak suau suau chu a ni lawm ni. Kan per capita income Rs. 21,327 (2003-2004) chauh a nih vang ringawta intlansiak kan ni lo anih pawhin hun rei lote chhungin kan per capita income hi a la san ngei a rinawm. Mi taima tan chuan Zoramah hian eizawnna tur tam tak ala awm tih a chiang, Chhungteism leh Party induhsakna tel miah lo pawhin. Mizoramah hian Malsawmna a inphum a, mi taima leh remhria te hai chhuah tura dah a ni.
           Khawvela indona hriam ber zinga an sawi chu 'Economic war' a ni. Rethei leh riltam chu a huaisen theih hauh loh. Mahni kea din tumna lama harhtharna in min nuai vel laia harh ve hman lo kan awm a nih chuan kan tu leh a lo la awm turte hian min dem duh mai thei. Nakin lawkah chuan Thingtlangpa, lo leh huan ram nei tha tak tak te hian khawpuia Loan rul tha duh mang lo ho in hi an la neihsak lo ang tih a sawi theih loh. Pa te hausakna chhawm tuma an tun nun thlahdah mek te hian Thingtlang tlangval taima te khawngaihna dilin an LSC hi an la thlengpui mai thei a sin. A ruh no no chhuahna khawvel a ni si a.
          Information Technology hian Thalaite rualawhna thaah min siam mek hi a lawmawm tak zet a, mi thil neih te chu a thawhchhuahmil a nih chuan kan hriatthiampui. Chemkawm Technology hun laia kan pi leh pu te Taimakna mual liam tawh kha kan chhar thar leh mek a, an huaisenna thuruk 'Intodelh' chu neih ve tumin kan hnathawh hun chhung (working hour) pawh kan hmang tangkai thiam sawt hle. An hlauh ber mai 'vehburkhawn' pawh pawl leh mimalin kan sim tial tial. Hnampui hoin kar tluanin hna rim takin an thawk a, Weekend hlim takin an hmang thin. Kan pi pu ten rim takin hna an thawk a, Kut pui an neih te hlim takin an hmang bawk thin. Thangtharte pawhin niruk chhungin rim takin hna kan thawk ang a, Pathianni leh kan Kut pui neih te hlim takin kan hmang ve zel tur a ni dawn lawm ni.
           Kum 15 kal ta a, khaw khata pa hausa kha a la nuamsa zel em? Ruihhlo tih bansan duh lotute kha engtinge an awm tak zel? Hmasawnna lo thangmek zelah kan Ram hi a dam khawchhuak thei ang em le? Tun atanga kum10 lo kal leh turah hian eng ang mi nge ka nih dawn? Nun tha leh Taima te an nihlawh ang. Heng zawng zawngthlir thiam Thalai, I.T khawvela cheng mekte hian Chemkawm Technology formula Thawhrimna leh Rinawmna kan chhar thar leh mek hi 'Mizoram lawm teh se'.

HLAWHTLINNA (Setting a Goal in Life)

Dr. Sui Reng Liana, Ph.D

[He khawvel eng kan hmuh ni atang chatuan awmna tur hmun kan pan ni thleng hi hringnun kan tih chu a ni mai awm e. He hringnun kan chuan chhung tawite ah hian pakhat leh pakhat nun dan leh dinhmun erawh a in ang lo thei viau.Athen khawpuiah building ropui tak taka awm in, car nalh tak tak chuanga duh duh inbel thei leh ei/in thei a an awm lai in, athen erawh zing chaw chhum tur pawh nei lova tlai nitla in aher liampui tak mai pawh kan tamin a rinawm. Pathian in khawvel mihring a siam lai khan hleibik nei lo angkhata siam kan ni tih erawh keini ringtu ho chuan kan pawm thlap. Chuvangin hringnun kan cham chhunga mi vantlang khawsak dana khawsak ve theih kan tum tur a ni. Chutianga khawsa ve thei tur chuan he hringnun kan cham chhung hian Tum (goal) nghet tak neia nunkawng kan hmanthiam a tul.

Kan tum (goal) chu kan hmalam huna hlawhtling ngei tura kan beisei thil a ni tur ani a. Tichuan kan thil tum chu mahni ah kan chiang tawk tur a ni. He kan zinna ram khawvel ah hian ‘eng nih nge kan chaka, eng nih nge kan tum’ le? Nge tum mumal nei lo hian he khawvel hmasawnna hian aduh duh lamah min lenkual vel mai mai! Kan thalai tamtak tum mumal nei lova lehkha zirte, thiante ram dang kal hriat leh hmuh vang ngawta ram dang kal ve ngawt ta mai mai te leh thiante sukthlek dan ang anga lo suthle ve ta mai mai …etc, kan tam ta hle. Chuvangin thil pakhat kan thawh/tih dawnin eng vanga thawk/ti nge kan nih? Enge kan tum? Kan tum ti hlawhtling turin kan thawk/ti tak tak meuh em? tih hi mahni in enchiang a tul ta hle mai. Kan thil tum te erawh awlsam takin kan hlen dawnlo tih pawh kan theihnghilh loh a tha. Mi hlawhtlingte hlawhtlinna chhanber nia an sawi chu an nun ah engkim felfai taka ruahmanna siamin tum mumal tak neia nun an hmanthiam vang a ni an ti.

Kan thil tum chu chhan nei tak leh hmasawn dan hmuh/teh theih in a awm tur a ni. Engtirnan: Pawl 10 zirlai chuan medical doctor zir theih ka tum tih mai ai mark 530 hmu a pawlsawm pass ka tum tia tum mumal tak neiin, thlatin exam (Monthly Test) mark hmuh atang thehtheih (measureable) in a awm anga, final exam-a mark 530 hmu thei tur dinhmuna ding anih leh anih loh chhut theihin a awm dawn a ni. Chuti nilo va medical doctor zir thei turin theihtawp ka chhuah ang tih ringawt chu sungtuahna mai ani a.Chu ai 5D hmua pass ngei ka tum tih hian awmzia leh chhan a nei zawk viau!
Kan thil tum chu awltak anih chuan kan ngaihsak lo anga, harsa tak anih pawh in kan beidawngin kan tlin lo mai ang tih a hlauhawm bawk. Chuvangin, kan thil tum chu “awl em em lo, a tak chantir theih loh tur khawpa harsa pawh ani tur a ni lo”. Kan tum chu chona (challenge) pakhat, mahse atak chantir theih a ni tur a ni. Kan thil tum chu kan tan chona anih laiin thenkhatte tan erawh puitlin theihloh emaw awl em em emaw ani thei bawk. Tichuan, kan tum te atak chantir tur chuan hun tiam (time limit) kan nei ngei ang. Hun tiam kan neih loh chuan kan thlahthlam mai a hlauh awm. Graduate hun ah company-a hnathawh ka tum tih ai graduate hnu thla thum chhung ngeiin company-a hnathawh ka tum tia hun tiam kan siam chuan kan hlawhtlin ngei a rinawm. Kan tum hlawtling tur chuan keimahni bawk kan pawimawh tih erawh hriat reng a tha.

Kan nun ah tum/goal kawng hnih in kan nei thei. Mimal mihring nihna atang rawn irh chhuak “nih kan tum/nih kan duh” leh, nu leh pa ten kan chunga beiseina an neih “nih tir min tum/ ni tura min duh” te hi a ni. Nu leh pa te’n kan duh/tum anga min kal pui lova an mahni duhdan (tum) anga min kalpui thinna hian nun beidawnna khur ah min tan tir thei a, hlawhtling emaw inti thin mahila hlawhtlinna famkim erawh ani duh lo chawk. Keimahni mimal goal ai nu leh pa te’n kan chunga an beisei tih hlawhtling anih thinna hian mimal hmasawnna lam min hnuk hniam thin bawk. Chuvangin kan tum te hi kan nu leh pate nen sawihona neia hmalak theih nise a duhawm hle. Kan thil tum tihlawhtling tura hmalakna kan neihin ka hmasawn dan kan ennawn thiam in, mahni pawh kan in enfiah thiam tur a ni. Kan tling lohna leh kan tlakchhamna te midang in min rawn hrilh ai mahni inhriatchian na hian hmalakdan kawng tha min kawh hmuh zawk.

Tum nei a nun hi a tha mai nilovin nun hlimna pawh a ni. Psychologist te’n tum neia hringnun hmangte hi tum mumal neilo te ai an nun a hlim zawk an ti. Chuvangin, he khawvela kan cham chhung hian chhan nei taka nunthiam tumin engkim kan thawhna kawngah mahni bawk kan pawimawh zia hrechiang in, tum neia kan nitin nun kan hmanthiam chuan mi hlawhtling kan ni mai dawn a ni.

Kan Hlimlai nite(1992)


by 

Vawiin zet zawng nizan kan thupui vai a fuh deuh bawk nen rilru ah hnathawhna lam alang lo khawp mai. Ni e, nizan khan kum 1992 kuma class X ho facebook-ah kan group kan tlawh tliar tliar a, hunrei tak inhmu tawhlo leh chanchin inhre pawh tawn ngailo kan inbe khawm zawng kan mengrei e. Kei takngial pawh dar 2 dawnah ui tawkin ka mu chauh anih kha. Thiante nen kan high school kallai kan han sawikhawm leh chu ka hriattawh mangloh thil engngemawzah ka hrechhuak leh a. Ka ngawihbopui mai chuan a bo hlen mai ang tih hlauvin hei kan thai vel chu ani a. Khang hunlaia kan thiante khan han chhiar ve vek thei se ka ti khawp mai.
St.johns high school ah ngei uniform kekawr dum leh kamis var ha-in, nectice dum awrh chungin khawvela lehkhathiamber ang mai khan kan han lut phei thin kha ania. Kan sikul kal lam atang reng hian kan hot phei tawh thin, pawlsawm…senior most kha kan ni tawh bawk a, kan junior tleirawl hmeltha kan tih deuhte chu midang hriat deuh larh khan a hmeltha kan tih thu kha kan han sawi a. Kan hnuaia mite tan kha chuan hmeltha lo tihve ngamna chi ani tawh lo reng reng.
Tukhum sam zuah kan kalpel chiah a, chalsam zuah, alaia bari then uar lai kha ani a. Kekawr tlang kan tizuih zo chiah…rawngdanga kekawr kan zawmarh lai ani bawk a…sikul lama kan star ruk deuh, an hnenah kan sawi ngam chuan siloh te hmuhtheih ngei turin an hmah thianho kan han kal a, inla Boss deuh taka thiante ipte ah tir chunga an hriat ngei tura tilpawr aw…pa deuh hrak a han nuih kha anuam thlawt ani. A chang leh an thianzaho kalho dal dal hnungah pa angreng takin kan han zui a, kan cowboy thawnthu chhiar rilru a hrerengin a kak thei angbera kal chungin a tul thuta phawi mai thei tur niawm hian kan han inring a. Kan huai deuh changte kha chuan an sam chhawllengte pawh kan va khawih sak thin kha maw.
Classroom kan thleng ta….a rik hian kan ri hut hut a. Silchar vai bazar an sawi chu nepte, kan ri teng tung mai ta thin a, kan zirtirtu thenkhat kan bengchheng lutuk rawn khap tum lah bo lo. Class tandar anlo ri a,minutes 15 duhduh zirna hun an ni phawt a.chutah class teacher Bro.Thomas-a, a tuai em avanga Bro.Rosemare kan vuah kha a rawn nui lut deuh sawng a, intithei taka roll-call a zawh hnuin nitin kan tihthin Prayer kan han sawirual a, ni kan hman tan ta tak tak thin.
 Kan class-ah khan unau phir in ang tak mai Apuia leh Atea an awm a, an inkarah khan kumkhat ka thu a, chuti chung chuan tuzawk nge Apuia ni a Atea ni ka chiang theilo kumtluan zak mawle…a hnu feah ka hre ve thei chauh nia..an inang ngang ani. Bialnu nei ta se an bialnu te an buai ve ngawt ang a” tih khan kan sawiho fo thin reng ani.
Ka kawmchhak ngaihzawng: Hei zet zawng tute emaw sahuat petsak palhna ani ang tih a hlauh awm e…mahse ziah ngei thain ka hre si, an duhleh min hau mai mai teh se…Chuan leh, kan class ami ngei mai ahming lamtawi LC-i kha kan kawmchhak maiah an awm a, keipek hian kalo THINLAI deuh tlat mai alom mawle.. Zak chung chung khan kan thianpa Enga ho ngaiin ata tur liau liau Love Letter kan han ziak ta a..a thlum ve khawp mai. Kha letter kha tuber nge va pe tih pawh ka chiang tawh lo. Engmah chhanna arawn thawnlet mai si lo. A hmulo anih te kan ring rum rum kha a nia. A lehkhazir chunga a hmuhtheih ngei tura kan tualzawla Basket Ball ka khelh laite kha aw…amah lah hian a sawi tam a mang silo va…Amah avang khan ‘Duhlai LC” tih hla te kha a hlu thin teh ania.
(Kan thian thenkhatten mual minlo liamsan ta reng mai a, an ngaihawm mange…engtikah mah heng hunte hi Chatuan pawhin kan tawng leh tawh dawnlo ani tih lo hria ila kan am deuh tur ania le…Ka thiante, kum 1992 a ka zirpui zawng zawngte in zavaiin dam zel teh u…he article tawite hi intan ka hlan e)

SIPAI OFFICER-A TAN DAN

         March 12, 2013 khan I&PR Auditorium-ah Col. D.S. Phansalkar, Director, Army Recruiting Office, Zemabawk, thahnemngaihnain Army Officer-a luh theih dan kawng inhrilhhriatna hun hman a ni a, a lawmawm hle. Aizawl-ah hian Army Recruiting Office hi kan la nei rei lova; ARO Director lo awmte hian thahnem an ngai hle thin a, a lawmawm ka ti takzet a ni.
Tlem han tuihnih ve ka duh a, Mizo zinga Army Officer hmasa ber (?) Brig. T.Sailo leh a dawttu Brig. Vankunga te lo chu Colonel (Col.) aia sang kan nei lo. Kum 2004 atang khan Army Officer-a lut turin mi paruk (6) lai ka luhtir ve tawh a, an chhuanawm hle a ni.
Mizo thalaiten Mizoram pawna hnathawka an chhuah ngamna turin ka theih tawpin Articles tam tak ka ziak tawh a, All India Radio leh Doordarshan-ah te vawi tam ka sawi tawh a, Army Officer mai ni lo, Central Sorkar hnuaia Officer Group A leh B-a an luh theihna turin Sorkar Press Release-ah pawh kum 12 chhungin vawi 100 aia tam sipai lak chungchang ka ziak tawh a, chumi zinga vawi 80 vel chu Officer lakna tur thu a ni.
Mizo thalaite hian kan sukthlek kan tihdanglam a ngai nasa hle. Zai ringawt hian mi hlawhtling kan ni thei dawn lo; sum tlem tlem lut mahse, intodelhna a thlen lo. Kan zai taimak tluk hi chuan hnathawh taima ila aw, hma kan va sawn dawn rua em! Chhungkaw tin hian mahni intodelhna leh ram mipuite tan malsawmna, khawtlang leh ram tana chhete tala tangkai ve theihna kawng kan ngaihtuah a ngai a, theih tawp chhuahin hlawhtling ngei tura tanlak a tul tak meuh a ni. Sorkar hna hmu apiangin min dahna khua apiangah rinawm taka hnathawh a tul takzet a ni.
Kan thupuiah lutin Army Officer-a nih theih dan han sawi ila:-
1. UPSC kal tlangin: UPSC kal tlangin Officer-a luh dan chi hnih:-
1.(a) NDA & NA: National Defence Academy leh Naval Academy- hemi atan hian pawl 12 pass a ngai. Naval Academy leh Airforce-a lut turin Pawl 12 Science- PCM (Physics, Chemistry, Mathematics) lak a ngai. NDA&NA Exam hi kum tin vawi hnih, kumtir lam leh kOctober thla-ah neih thin a ni. Heta tlingte chu kum 3 chhung an zir hnuin Degree an pe a, kum khat dang an zir (trained) leh hnuin Officer-ah Leautenant/Sub Leautenant/Flying Officer-ah an tan. NDA&NA exam thei chu 10+2 pass, kum 17.5-19 inkar te an ni.
1(b) CDSE (Combined Defence Services Examination: kumtin vawi 2: kumtir lam leh kum tawp lamah buatsaih thin a ni. Hemi dil thei chu Degree nei, kum 19-23 inkar mite an ni. Exam-a tlingte chu kum khat chhung an training zawhin Permanent Commission Officer an lo ni a, Leautenant leh a tlukpuia dah an ni thin. Sipai Officer hniam ber chu Army-ah- Leautenant, Navy-ah Sub-Leautenant, Airforce-ah Flying Officer an ti. An hlawh: Pay Band 3: 15600-39100+GP 5400+MSP-6000: Rs 27000-in bul an \an a, thla khatah Rs 50000/60000 chunglam an la a tling. UPSC exam-a lutte hi Permanent Commissioned Officer an ni.
2. Short Service Commission Officers: Army HeadQuarters-a direct-a luh theih dan tlangpui: Kum 5 atan lak an ni a, kum 5 dang pawtseiin, kum 4 dang pawhsei leh theih a ni a; kum 11-ah Lt. Col. an kai thei a ni.
2.i) Doctor (MBBS/ BVSc&AH/ BDS) :Doctor te chu kum 45 thleng pawm theih an ni, a changin kum 32 te pawh an ni: Dilna hi Army Headquarters-ah thawnin thlante chu Interview tura koh an ni a, ni 5 chhung an test a, hrisel pang-ngai tan chuan tlin a harsa lo. Captain-a dah nghalin: PB:3 17160+GP 6100+MSP 6000: 29160+25% NPA nen Basic Pay-ah Rs 36450 hi an hmang a, an post azirin Rs 60000/80000 vel thla khatah an hlawh thei a ni. Army Doctor kan tihte hi- Army, Navy, Air Force, BRTF, Assam Rifles-ah an kal kual thei vek a ni. Kum 4 service-in Major an kai thei a, kum 11/13-ah Lt.Col. kaiin, Lt.Gen thleng an kaisang thei. Mizo Doctor tam tak Sipai Officer-a luh theihna chance tha tak, ram leh hnam humhimtu zinga tel theihna tha tak a ni. Thihna an tawh palhin pawhin Group Insurance Nuai tam tak an hmu thei.
2.ii) B.Sc.Nursing tan Military Nursing Services: Dilna chu Army Headquarters-a thawnin interview-a tlingte chu Leautenant-ah 15600+5400+4200: Basic Pay 25200 niin Rs 50000/60000-in bul an tan thei a ni. Diltu chu kum 19-25 in kar tan dil theih a ni thin.
2.iii) NCC’C’ Certificate te tan: Graduate kum 25 aia upa lo. NCC ‘C’ Certificate-a ‘B’Grade hmu tan a ni. Kumtin vacancy 50/60 vel a awm a, nula tan 8/10 vel dah ziah a ni. Interview-a tlingte chu OTA (Officers Training Academy) Chennai-ah thlaruk an training a, Lt-ah an zawm thin a ni.
2.iv) SSC Officer: Graduate chin, kum 25 aia upa lo, PG te tan kum 27 thleng pawm theih an ni. Anni ho hi OTA, Chennai-ah kum khat training hnuin Lt-ah dah thin an ni.
2.v) LLB te tan Advocate General Branch: kum 27 thleng pawm a ni. Lt.-ah zawmtir thin an ni a; training tir ve zel an ni.
2.vi) Women Special Entry (WSE): Graduate 50% chin, kum 25 chin tan kumtin SSC lak a ni a, OTA,Chennai-ah thla 6 training-in, Lt-ah dah an ni a, kum 14 thleng thawh theih a ni.
3. Technical Entry Scheme (TES):
3.i) BE/B.Tech chi hrang hrang te tan kumtin vacancy tam tak a awm. Army, Navy, Airforce-ah Technical mithiam hrang hrang- BE/BTech- Civil/ IT/ Mechanical/ Electronics & Communication, Electrical, Architecture mamawhna a sang em em. A bikin Navy leh Airforce-ah hian Technical mi mamawhna a sang hle. Kum khat training tir hnuah Lt-ah dah thin an ni.
3.ii) University Entry Scheme (UES): Engineering zirlaite, 3rd Year leh 4th Year te tan Campus Recruitment siam a ni thin. Final Year-a mite chu akum leh-a Officer turin an interview a, 3rd Year exam hote chu kum 2 hnua Army zawm turin an hual lawk thin a ni. Chuta an zawm chuan kum khat an training hnuin Lt-ah zawmtir an ni.
4. Technical Entry Scheme for 10+2 Science:
4.a)PCM te tan: 10+2-a Physics, Chemistry, Maths-a aggregate marks 70% hmu chin tan kum tin hawn a ni thin. Interview-a tlingte chu Army College of Enineering, Pune-ah kum li an training a, Officer ang chiaha enkawlin, an zirna senso zawng zawng Army/Navy-in an tumsak a, Jawaharlal Nehru University Delhi-in BE/BTech Degree pein, Lt-ah an dah thin. Zir chhungin Stipend tha tak an dawng. Zirlai bright, tumruh, Officer nih tum tan HSLC atanga inbuatsaih chu duhthusam a ni.
4.b) Army chawma MBBS leh BSc Nursing Zir: Armed Forces Medical College, Pune khu India rama Hospital tha 10 zingah a tel reng. 10+2 PCB (Physics, Chemistry, Biology)-a marks 60% hmu chin English-a 50% hmu tan dil theih a ni. Kum tin Seat 130 a awm a, mipa tan 105, nula tan 25 an dah thin. Sipai fate duhsak an ni a, mi dang tan pawh seat tam tak a awm ziah a ni. Sorkar chawm veka zir theih a, kum 6 an zawh veleh Permanent Commissioned Officer-in Captain-ah dah an ni a, amah erawhchu an zir zawhah kum 5 tal Army Medical Corps-ah thawk turin Bond signed a ngai. Hna an va hmu dawn chiang em!
Chutiang bawkin BSC Nursing zir turin 10+2 PCB-a 50% tal marks hmu tan kumtin zirna Pune-ah hian hawn a ni. An zir zawhah Military Nursing Service (PC)-ah Lt-a dah nghal an ni. Henga an zir chhung senso zawng zawng hi Army-in an tumsak vek thin.
Hriat tur: Army, Navy. Air Force-ah hian SC/ST tan Concession a awm ve lo. Tling chu tling, tling lo chu tling lo an ni mai. A Pathian thu hle a ni.
Short Service Commission tura Delhi-a interview-a kalte chu an kal man Railways A/C III Tier leh Bus man tumsak an ni thin.
WRITTEN BY R. VANHNUAITHANGA MIS, DY. DIRECTORDATED: 13TH MARCH 2013, 3:26 PM | LANGUAGE: MIZO